Hoe je vervelende speling op je trapas definitief oplost bij een vintage stalen fietsframe
Een trapperende crank en een onbestendig gevoel onder je voeten: speling op de trapas van je geliefde vintage stalen racefiets is een van de meest irritante manieren om je ritme te verliezen.
Het voelt alsof je fiets langzaam uit elkaar valt en elke pedaalslag zet de boel verder uit elkaar. Het goede nieuws? Dit is een klassiek probleem met een klassieke, definitieve oplossing. Je hoeft niet meteen een nieuwe fiets te kopen.
Met wat basisgereedschap en een uurtje focus maak je die oude kogellager-cup weer zo strak als op de dag dat hij werd gemonteerd. Laten we je vintage frame de liefde geven die het verdient.
Diagnose: Weet je zeker dat het de trapas is?
Voordat je gereedschap pakt, moeten we zeker weten dat je echt met speling op je trapas te maken hebt.
Een verkeerde diagnose levert alleen maar frustratie op. Speling op de trapas is een heel specifieke beweging die je moet voelen, niet horen.
Het geluid kan bedrieglijk zijn en soms van je bottom bracket shells komen of je crankstel zelf. Zet je fiets op de grond. Ga naast je fiets staan en zet je been op het pedaal van de crank die naar voren wijst (om 12 uur). Zet je andere been stevig op de grond voor stabiliteit.
Pak de crankarm stevig vast bij de pedaalas en probeer deze heen en weer te bewegen, loodrecht op het frame.
Je probeert de crank als het ware van het frame af te trekken en weer ertegenaan te duwen. Voel je een duidelijke 'klik' of een soort van speling die beweegt? Dan zit het speling op de lagers zelf.
Hoor je een kraakje bij het aanzetten van kracht, maar voel je niks? Controleer dan eerst of de bouten van je crankstel nog strak zitten.
Speling op de trapas voelt echt als een soort van 'speelruimte' in de as.
Als je die beweging voelt, is het tijd om de boel open te draaien.
Wat je nodig hebt: Gereedschap van weleer
Vintage fietsen vereisen vintage gereedschap. Moderne Hollowtech II sleutels passen hier niet.
Je zult moeten graven in de gereedschapskist van je opa of specifieke oude gereedschappen moeten kopen. Een setje bij de bouwmarkt werkt meestal niet, want de maten zijn anders. Zorg dat je het volgende bij elkaar zoekt, voordat je begint.
Allereerst heb je een stevige cranktrekker nodig. Voor de meeste vintage racefietsen met een as met een vaste diameter van 14 mm is een cranktrekker met een M22 draad de standaard.
Zorg dat de pennen van de trekker diep genoeg in de crank grijpen; anders trek je de crank beschadigd kapot.
Een setje kost nieuw rond de €25 tot €35, tweedehands vaak maar een tientje. Voor de linkerzijde (de kant met de ketting) heb je een speciale borgring-sleutel nodig. Dit is een platte sleutel met een diameter van 36 mm of soms 40 mm, met een gat in het midden. Dit is een "Haakse sleutel" voor borgring.
Die is vaak lastig te vinden, maar bij gespecialiseerde fietsenmakers of online vintage shops (zoals Velo Orange of Grand Junction) te krijgen voor €15-€20. Daarnaast een stevige steeksleutel van 15 mm voor de moeren op de cranktrekker, een trapassleutel (indien nodig, vaak 17 of 16 mm voor de instelcup), wat universele vet (Park Tool PPL-1 of Phil Wood Waterproof Grease, rond de €10) en tips voor het vakkundig vervangen van de freewheel op je achterwielmotor.
Stap-voor-stap: De trapas afstellen en speling verwijderen
Als je de diagnose hebt gesteld en je gereedschap klaarligt, is het tijd voor de daadwerkelijke reparatie. We gaan de boel demonteren, schoonmaken, opnieuw invetten en strak afstellen.
Reken op een uur tot anderhalf uur, afhankelijk van hoe vast alles zit.
- De crank verwijderen: Schroef de moeren van de cranktrekker vast op de crankbouten. Zorg dat je evenveel slagen geeft aan beide kanten, zodat de as gelijkmatig naar buiten beweegt. Draai de cranktrekker aan tot de crank loskomt. Pas op dat je de trapas-as niet beschadigt met de punt van de trekker.
- De borgring losdraaien: Nu is de linkerzijde zichtbaar. Je ziet een grote borgring (lockring). Zet je haakse sleutel hierop en draai met flinke kracht tegen de klok in. Let op: dit is een linkse draad! Rechtsom los. De borgring zit vaak extreem vast.
- De linker cup verwijderen: De linker cup zit nu vaak los of met een speciale trapassleutel vastgedraaid. Draai deze uit het frame. Als je geen speciale sleutel hebt, kun je soms met een steeksleutel en een stuk karton beschadiging voorkomen, maar wees voorzichtig.
- De as eruit halen: De as moet nu vrij zijn. Trek hem eruit. Je ziet nu de kogellagers in de cups zitten. Check of de kogels nog rond zijn en niet ingebrand. Vervang ze als ze schade hebben (vaak 5/32 inch of 3/16 inch, afhankelijk van het merk).
- Boel schoonmaken: Haal alle oude vet en troep uit de cups en van de as. Gebruik een doek en ontvetter. Doe dit grondig. Nieuw vet mengt niet met oud zand en vuil.
- Invetten maar: Smeer de cups vol met vers vet. Druk de kogeltjes erin (meestal 19 stuks per kant). Vet de as ook goed in. Zorg dat het vet overal zit.
- De rechter cup (vaste cup) terugplaatsen: Draai de rechter cup (de kant zonder draad) strak in het frame. Gebruik hierbij je trapassleutel of een passende steeksleutel. Draai hem vast tot hij echt niet verder wil.
- De as en linker cup terugplaatsen: Schuif de as erin. Draai de linker cup (de instelcup) met de hand vast in het frame. Je voelt weerstand.
- Speling eruit halen: Draai de linker cup nu met een sleutel vast tot je geen speling meer voelt. Probeer de as heen en weer te bewegen. De juiste spanning is bereikt als de as soepel draait, maar je geen 'wobble' meer voelt. Dit is het gevoelige werk. Te strak = lagers pletten. Te los = speling.
- De borgring vastzetten: Zet de borgring erop. Draai hem vast (rechtsom, dus tegen de draad in van de cup) terwijl je de cup op zijn plek houdt. Zorg dat de borgring goed valt in de uitsparing van de cup.
- De crank terugplaatsen: Duw de crank terug op de as. Let op dat je de juiste kant kiest (rechter crank op rechter kant, meestal de kant met de kettingbladen). Draai de moeren vast met de cranktrekker (nu als gewone moeraanzetter) op ongeveer 40 Nm.
Veelgemaakte fouten
Een valkuil is het te strak aandraaien van de instelcup. Je wilt geen weerstand voelen als je de crank ronddraait, alleen geen speling. Een andere fout is het vergeten van de borgring.
Zonder borgring trekt de cup zich los en zit je volgende week weer in dezelfde speling. Zorg ook dat je de juiste maat borgring gebruikt; een 36mm sleutel past niet op een 40mm ring.
Veelgestelde vragen over vintage trapassen
Als je bezig bent, komen er altijd twijfels op. Hieronder beantwoorden we de meest voorkomende vragen, zoals hoe je een krakende trapas na sensorinstallatie kunt oplossen, bij het afstellen van oude trapassen.
Hoe voel ik of er speling op mijn trapas zit?
Zet de cranks horizontaal (op 3 en 9 uur).
Zet je vinger op de overgang van de crank naar de as. Beweeg de crank nu heen en weer, richting het frame (dus links-rechts). Voel je een duidelijke beweging of hoor je een klik?
Dan is er speling. Let op dat je de beweging niet maakt door je fiets heen en weer te duwen.
Moet ik de cranks verwijderen om speling te verhelpen?
Nee, niet per se. Als je de borgring los kunt draaien en de linker cup kunt bereiken, kun je de speling vaak al verhelpen door de cup iets aan te draaien. Echter, om het écht goed te doen, het vet te verversen en de boel schoon te maken, is het demonteren van de crank wel zo verstandig. Net zoals je de kettingspanning perfect afstelt, voorkom je hiermee onnodige slijtage. Wat is het risico van doorfietsen met speling?
Groot.
Speling zorgt voor een onregelmatige belasting van de lagers. De kogels slijten de cups en de as uit (brinellen).
Binnenkort hoor je een hard slijpend geluid en is de schade onherstelbaar. Dan ben je niet €10,- aan vet kwijt, maar €100,- aan nieuwe onderdelen of een restauratie. Hoe vast moet ik de instelcup aandraaien?
Draai de cup vast tot de speling weg is.
Test dit door de crank te bewegen. Als er geen beweging meer in zit, maar de crank nog soepel draait, is het goed.
De borgring zorgt er vervolgens voor dat deze spanning behouden blijft. Je hoeft echt geen halve meterbalk aan kracht te zetten na het afstellen. Zijn onderdelen voor vintage trapassen nog verkrijgbaar?
Ja, vaak wel.
Merken als Stronglight, Simplex en Sugino leveren nog steeds onderdelen of hebben vervangers. Bij gespecialiseerde webshops als Velo Orange, Grand Junction of via Marktplaats (zoek op "Stronglight A92" of "Simplex") vind je vaak nog cups, lagers en zelfs complete assen. Ook de kogels (5/32 inch is gangbaar) zijn universeel te koop.
Verificatie-checklist: Is het gelukt?
Na de montage is het tijd om te controleren of je werk goed is.
Doe dit voordat je de boel weer in de fiets monteert, maar ook zeker na een eerste ritje van 10 kilometer. Een goed afgestelde trapas is het fundament van je fiets.
- Geen speling: Beweeg de crank heen en weer. Er mag geen beweging meer in zitten. De as voelt vast, maar draait soepel.
- Soepel lopen: Draai de crank met de hand. Hij moet zachtjes doorspinnen zonder haperingen of weerstand.
- Geen geruis: Tijdens het fietsen hoor je een zacht, constant geluid van de ketting, maar geen kletterend of slijpend geluid uit de trapas.
- Check na 50km: Na een korte rit kan de boel soms iets intrekken. Controleer of de borgring nog strak zit en of er nog speling is ontstaan. Bijsturen waar nodig.